مقدمه
بررسی چگونگی آماده شدن و برگزاری سنت ها و مراسم مختلف ملی و مذهبی در میان اقوام، طوایف، شهرها و روستاهای ایران موضوع مطالعات مردم شناسانه و انسان شناسانه است. این سنتها که در طول سالیان طولانی شکل گرفته، دائما دستخوش تغییر قرار می گیرند و وقوع حوادث تاریخی ممکن است نحوه برگزاری این سنت ها را دچار تغییر کند. سنت نوروز که ریشه در روزگار باستانی ایران دارد از سنت هایی است که تقریبا در سراسر ایران به اشکال مختلف و متناسب با فرهنگ و باورهای بومی مردمان هر شهر و روستا برگزار می شود. نحوه برگزاری سنت های نوروزی در ایران دارای شباهت ها و تفاوت های است که بررسی آنها جُنگی متنوع از آئین های نوروزی را برای ما فراهم می کند.
در بررسی حاضر تلاش شده است که بخشی از سنت های نوروزی روستای سیاورز، بر اساس حافظه و تجربه نگارنده این سطور بیان شود. ضروری است به این نکته اشاره کنم که این نوشته مدعی نشان دادن همه سنت های نوروزی در سیاورز نیست و ممکن است خوانندگان این اثر سنت های دیگری را به عنوان آئین ها و سنت های نوروزی سیاورز معرفی نمایند که در صورت تمایل می توانند با ارسال نوشته های خود به نشانی ایمیلsiavaraz1972@yahoo.com موجب غنای مطالب این وبلاگ شوند. مطالب ارسالی با نام نویسنده اثر در این وبلاگ منتشر خواهد شد.
برای معرفی سنت های نوروز در سیاورز مطالب مرتبط با موضوع به دو بخش سنت های قبل از پیروزی انقلاب و جنگ و سنت های بعد از این وقایع تقسیم میشوند.
نوروز پیش از انقلاب و جنگ
همانگونه که در مقدمه اشاره شد وقوع حوادث تاریخی و تحولات اجتماعی بر نحوه برگزاری سنت ها تاثیر فراوانی برجای می گذارد. سنت نوروز در گذشته در بازه های زمانی طولانی دستخوش تغییر می شد اما در دهه های اخیر وقوع حوادث مهم در کشور و سرعت تغییرات بر اثر تحولات تکنولوژیک چگونگی برگزاری سنت ها را دچار تغییر کرده و یا این سنت ها کمرنگتر از گذشته برگزار می شوند.
در گذشته ساختمان ها و خانه های مردم روستاهای شمال ایران با تاثیر گرفتن از اقلیم این منطقه با استفاده از مصالح در دسترس با استفاده از سنگ، چوب و گل ساخته میشد. در این بناها، نمای داخلی، بیرونی و کف بنا با استفاده از گل پوشیده می شد. از این رو برای حفظ و نگهداری دیوارهای گلی و جلوگیری از تخریب و حفظ زیبایی دیوارها لازم بود در هر سال حداقل یکبار دیوارها گِلکار(Gelkar) شوند. یکی از سنت های مردم سیاورز در ماه های پایانی سال و خصوصاً در ماه اسفند گل مالیدن به دیوارها یا گِکار بود. برای این کار مخلوط گل و آب را با دست روی سطح دیوارها می مالیدند. گِلکار که معمولا توسط بانوان انجام می شد به نوعی تعمیر خانه نیز محسوب می شد. پس از گلکار به خانه تکانی و تمیز کردن خانه می پرداختند.
- تهیه شیرینی سنتی(تَشتِی )
شیرینی سنتی روستای سیاوَرَز، نوعی شیرینی است که با استفاده از آرد برنج تهیه میشود و در گویش این روستا به آن "تَشتیtashti" یا "خانَی شیرینیkhanay shirini" به معنی شیرینی خانگی می گفتند. علت این نام گذاری پخت شیرینی در تشت های رویی یا مسی بوده است. امروزه به ندرت از نام تَشتی و خانَی شیرینی برای این شیرینی استفاده می شود و از نام فارسی شیرینی خانگی استفاده می شود. به دلیل سختی زیاد فرایند آماده سازی مواد اولیه و پخت شیرینی، نوعی همکاری و همیاری یا به گویش محلی، تَکِل(Takel) بین چند خانواده و به دو شکل انجام می شد. در حالت اول، چند خانواده بر اساس میزان شیرینی مورد نیاز خود مواد اولیه آن را آماده و در یک روز معین و جداگانه خمیر مورد نیاز برای پخت شیرینی را آماده می کردند و پس از اتمام پخت شیرینی یک خانواده، شیرینی خانواده یا خانواده های دیگر پخته می شد. در شکل دوم، یک خانواده با استفاده از همیاری شیرینی خود را آماده می کرد و در وقتی دیگر برای پخت شیرینی به کمک خانواده همکار میرفت. برای تهیه آرد برنج مورد نیاز، ابتدا نیم دانه را که در گویش گیلکی سیاوَرَزَی به آن "دومِیَنDomean" گفته می شود، می شستند و پس از خشک شدن تبدیل به آرد می کردند. تهیه آرد از نیم دانه نیز که صرفا توسط خانم ها انجام می شد، نیازمند صرف وقت و حوصله زیاد و با استفاده از وسایل ابتدایی مانند تخته سنگ مخصوص "بِنِه سِنگ" و نوعی قلوه سنگ"سَرسِنگ" بود زیرا در آن زمان در نواحی روستایی تنکابن آسیاب مخصوص تبدیل برنج به آرد در دسترس نبود. روش کار به این شکل بود که یک مشت از برنج را روی تخته سنگ می ریختند و با استفاده از قلوه سنگ آنرا می ساییدند تا تبدیل به آرد شود و این کار تا تبدیل شدن همه برنج درنظر گرفته شده به آرد ادامه پیدا می کرد. پس از آن، برای به دست آمدن آرد مناسب و یکدست، آرد برنج را با استفاده از نوعی پارچه نازک اَلَک می کردند.
ماده اولیه دیگر برای تهیه شیرینی خاک قند بود. برای تهیه آن، قند را به همان روشی تهیه آرد برنج بر روی سنگ مخصوص می ساییدند و پس از الک کرد آن خاک قند مناسب بدست می آمد.
برای آماده سازی خمیر شیرینی ابتدا روغن جامد را در یک تشت بزرگ می ریختند و با کف دست آن را ماساژ می دادند. پس از آن تخم مرغ ها را شکسته و به آن اضافه نموده و دوباره با کف دست آنرا می زدند تا در ترکیب با روغن، مایع غلیظ و سفید رنگی بدست آید. در مرحله بعد پودر هِل آسیاب شده، خاک قند و آرد برنج را به مواد اضافه می کردند و مواد را وَرز می دادند تا خمیر شیرینی آماده شود. در مرحله بعد برای آماده کردن شیرینی برای پخت، مقدار کمی از خمیر شیرینی را با استفاده از دست به شکل دلخواه درمی آوردند و با استفاده از شانه روی آن طرح می زدند. پس از آن شیرینی ها را درون تشت قرار می دادند تا بر روی ذغال پخته شود. برای آماده سازی ذغال ابتدا با استفاده از هیزم آتش روشن می کردند. ذغال بدست آمده را در مکانی هموار روی زمین می ریختند و سه پایه ای روی آن قرار می دادند و تشت های شیرینی را روی سه پایه می گذاشتند. در سطح بالای شیرینی، ذغال را روی ورق های بزرگ حلبی می ریختند و روی تشت می گذاشتند تا شیرینی همزمان از بالا و پائین پخته شود.
نوع دیگری از شیرینی که پیش از عید در سیاورز تهیه می شد نوعی کلوچه بود که با آرد گندم درست می شد. ابتدا آرد را با استفاده از آب، شیر و افزودنی های شیرین کننده مانند شکر و یا شیره انگور و توت تبدیل به خمیر می کردند و پس از آن چونه مناسب و مورد نظر را از خمیر جدا کرده و در سطحی صاف پهن می کردند و میان خمیر ترکیبی از شکر و پودر هل می ریختند و دو لبه خمیر را روی هم می آوردند و فرم می دادند. بر روی کلوچه تخم مرغ زده شده می مالیدند و روی آن را به دلخواه با تخم خشخاش، کنجد و غیره تزئین می کردندو به روش پخت شیرینی خانگی آنرا می پختند.
- رنگ کردن تخم مرغ با پوست پیاز(رنگ هَکُورده مُرغانه)
در روزهای نزدیک عید نوروز، زن های خانواده تخم مرغ و اردک را می پختند و با افزودن پوست پیاز به آب جوش آنها را رنگ می کردند تا بر سفره عید قرار دهند.
این کار با توجه به این باور انجام می شد که تخم مرغ نماد نعمت محسوب می شد و این تخم مرغ ها به عنوان عیدی به میهمانان هدیه میشد.
برای سفره عید از سفره هایی استفاده میشدکه روی آن طرح هایی از گل و پرنده توسط خانم ها با نخ های رنگی گلدوزی می شد. سفره عید را در اتاق پذیرایی پهن می کردند و روی آن هفت سین، قرآن، شیرینی تَشتی، کلوچه، تخم مرغ رنگ شده قرار می دادند.
- تخم مرغ جنگ (مُرغانه جنگ)
در سال های دور نوعی بازی و سرگرمی با استفاده از تخم مرغ و اردک پخته شده و یا خام میان کودکان و نوجوانان روستا رایج بود که به آن مُرغانه جنگ می گفتند. این بازی بیشتر در ایام نوروز انجام می شد. یکی از دلایل رواج این بازی در نوروز اهدا تخم مرغ های رنگ شده از طرف میزبان به مهمانان بود. بنا بر رسمی رایج در آن زمان هرخانواده تعداد زیادی از تخم مرغ و اردک را با استفاده از پوست پیاز رنگ می کرد تا هنگام مراجعه مهمانان عید به آنها تخم مرغ پخته به عنوان هدیه داده شود. نوجوانان و جوانان از این تخم مرغ ها برای مسابقه مُرغانه جنگ استفاده می کردند. به نوک تیز تخم مرغ تُک و انتهای آن را تَه می گفتند. روش بازی به شکل تک به تک یا چند نفره بود. قبل از بازی در مورد سمت ضربه زدن به تخم مرغ توافق می شد، اینکه تُک به تُک یا تُک به تَه و یا تَه به تَه ضربه زده شود. در گویش محلی هنگام درخواست سمت زدن ضربه از اصطلاح تُکِ سَر بنیش یا تُکِ تَه بنیش استفاده می شد یعنی ضربه به کدام سمت زده شود. پس از آن هر فرد تخم مرغ خود را در مشت خود می گرفت و فرد ضربه زننده با نوک تخم مرغ خود باید به نوک یا ته تخم مرغ فرد دیگر ضربه می زد. درصورت شکسته شدن تخم مرغ فرد بازنده می شد و تخم مرغ خودر را به فرد برنده می داد.
نوروز پس از پیروزی انقلاب
پس از انقلاب و شروع جنگ تحمیلی سنت های نوروزی در سیاورز دستخوش تغییراتی شد. به دلیل آثار جنگ و شهادت جوانان روستا، شور و حرارت نوروز مانند پیش از آن نبود و سوگواری خانواده ها در شهادت فرزندانشان، برگزاری نوروز مانند قبل را امکانپذیر نمی کرد. دیگر در کمتر خانه ای سفره نوروز پهن میشد. برخی از سنت ها مانند پخت شیرینی کم و بیش ادامه یافت اما سنتی مانند رنگ کردن تخم مرغ و مرغانه جنگ منسوخ شد و امروز به ندرت در برخی از خانواده ها رنگ کردن تخم مرغ دیده می شود.
پس از انقلاب سنتی جدید در سیاورز شکل گرفت و آن حضور در مسجد در صبح اولین روز سال جدید است. در سال های جنگ پس از حضور مردم در مسجد و شنیدن سخنان روحانی محل، پذیرایی از آنان انجام می شد و بعد مردم به دیده بوسی و تبریک عید به یکدیگر می پرداختند و پس از آن دسته جمعی برای دیدار و تبریک عید به خانواده شهدا به خانه آنها می رفتند. پس از پایان جنگ، رفتن به خانه تازه در گذشتگان نیز رایج شد. امروزه رفتن به خانه شهدا و درگذشتگان انجام نمی شود و پس از حضور در مسجد به گلزار شهدا رفته و به قرائت فاتحه برای درگذشتگان می پردازند.
این وبلاگ با هدف معرفی روستای سیاورز، انتشار اخبار و اطلاعات مربوط به آن و ایجاد ارتباط بین کسانی که در این روستا متولد شده و یا در آن زندگی می کنند ایجاد شده است.